Umesto studije izvodljivosti

Više od dva meseca nakon što je niška gradska uprava predložila izdvajanj Fakulteta srpskih studija iz Filozofskog fakulteta u Nišu i medije obavestila da nema Studiju izvodljivosti kao dokument kojim se podnosi predlog jer ju je poslala Ministarstvu (i da je 1900. godina, mogli su da je šapirografišu i zadrže nekoliko primeraka, dokument koji se pojavio je PDF - da ga ne bi imali, morali su da ga brišu sa kompjutera i iz foldera sa poslatom - a verovatno i primljenom poštom), a Ministarstvo obećalo da je objavi prvom prilikom, u jeku prednovogodišnje buke - dokument je dostavljen javnosti. Valjda zato više liči na zidne novine na temu Pismo Deda-Mrazu pravljene vezanih očiju nego na studiju o izvodljivosti. Zli jezici će reći da su ga se kasno setili i naknadno pisali, da su u osnivanje krenuli grlom u jagode, i ne znajući procedure i kriterijume, te dokument proturili u senci kraja godine. Sam dokument, kao što ćemo videti, govori u prilog zlim jezicima. 

U najkraćem, dokument se može sažeti ovako: Globalizacija je loša. Srpski jezik, kultura i identitet, pogotovu na jugu Srbije, na udaru su hibridne pretnje. Sve manje mladih studira srbistiku i istoriju, a ruski je oduvek na minimumu. Who you gonna call? Fakultet za srpske studije. Sve ostalo ćemo lako. I nije najveći problem što taj fakutet neće deglobalizovati svet, što i da pretnje ima - on je ne bi uklonio, ni što će on samo dodatno umanjiti broj studenata ovih disciplina. Problem je što to nije studija izvodljivosti - ni u obrisima.

Čitanje dokumenta je teško i mučno. Tekst je zapravo kako mali, površni, nestručni Perica, nespretan sa mišlju i jezikom, lenj da se uputi u zahteve i formu jedne studije izvodljivosti, zamišlja da studija izvodljivosti treba da izgleda. Studija izvodljivosti je dokument koji treba da da sveobuhvatan, objektivan odgovor na pitanja relevantna za predmet o kome je reč, da razmotri sve relevantne opcije, izvede sve kvantitativne pokazatelje, uporedi ih i posloži kao prednosti i mane svake od opcija, i iz toga izvede preporuku. Dokument koji ima ustanovljenu formu, i unutar nje sadržaj koji mora da ispuni jasne kriterijume, od stručnosti i vladanja relevantnim pojmovima, empirijske informisanosti, preko logičke konzistentnosti, diskursne koherentnosti i kohezivnosti, do terminološke adekvatnosti i preciznosti. Zapanjujuć je stepen u kom dokument koji sam pročitao nije ništa od toga. 

Forma

Studija izvodljivosti koja to jeste se zasniva na tri osnovna koraka: potreba - rešenje - implementacija. Kreće od potrebe prepoznate na nivou zajednice ili njenih institucija, razmatra opcije rešenja i izdvaja najbolje, i bavi se tehničkim pitanjima njegove realizacije. Ima čvrsto definisanu strukturu: uvod, cilj, metodologiju, analizu trenutnog stanja, analizu opcija, finansijsku analizu, analizu rizika, zaključke i preporuke. 

Dokument koji nam je predstavljen kao studija je himera religijsko-političkog manifesta, programske deklaracije i istorijskog pregleda. Od formalnih zahteva, marginalno i površno se pominju finansijski aspekti (unutar drugog poglavlja, a tiče ih se i celo peto) i kvantitativne tendencije upisa novih studenata na programe koji se otimaju od Filozofskog fakuteta. Sve drugo je izostalo. 

Prvo poglavlje daje ideološki ostrašćenu intrpretaciju razvoja obrazovanja i univerziteta u Srbiji. Istorijat školstva u Srbiji ni na koji način nije relevantan za studiju izvodljivosti i ne može da bude njen deo. 

Drugo poglavlje nosi naslov Fakultet srpskih studija kao samostalna visokoškolska i naučna institucija, i tematski je razuđeno do haotičnosti. Ima blizu 100 strana, i dotiče teme od misije i zadataka fakulteta, preko grubih finansijskih pitanja, nečeg što se naziva koncepcijom fakulteta, pa do razmatranja departmana koji se otimaju od Filozofskog fakulteta (ali zbog nečeg ne i centara, oni su odvojeni u posebno poglavlje). Istorija je očito opsesija autora teksta, jer i ovo poglavlje obiluje istorijskim pregledima kroz kafanska geopolitička tumačenja i vrednosne ocene. Nijedna od tema razmatranih u poglavlju ne spada u studiju izvodljivosti, osim finansija koje nisu ozbiljnije obrađene, kamoli izdvojene u posebno poglavlje.

Treće poglavlje govori o planiranim centrima (uglavnom otetim od Filozofskog), četvrto o planiranim novim odeljenjima, a sedmo o planiranim novim institutima. Razmatranje ovih jedinica organizacije, zajedno sa departmanima otetim od Filozofskog fakulteta, ali u sasvim drugačijoj formi, moglo bi da čini deo jedne od sekcija poglavlja o analizi opcija i jedne od sekcija poglavlja sa preporukama - naporedo sa istim takvim razmatranjem relevantnih alternativa uključujući zatečeno stanje. Kako su napisana, ova tri poglavlja ne spadaju u studiju izvodljivosti.

Na kraju je nenumerisani pasaž naslovljen Umesto zaključka. Zapravo ceo dokument treba da nosi naslov Umesto studije izvodljivosti.

Sadržaj

Studija izvodljivosti mora da počne navođenjem naručioca, formulacije zadatka, i spiska autora uz koje su date njihove ekspertize i domeni studije kojima su se bavili, te da se odredi prema pitanju sukoba intresa.

Smisao studije izvodljivosti je da na osnovu zakonskim okvirom određnih kriterijuma i eventualnih užih ciljeva koje eksplicitno i konkretno specifikuje naručilac, kroz neki standardni okvir (na primer SWOT analiza), razmotri relevantne alternative, uzimajući u obzir stepen ispunjavanja kritrijuma i ciljeva, troškove, rizike i načine da se oni kontrolišu. Pritom mora da precizno opiše empirijsku i analitičku metodologiju kojom je ovo učinjeno (kvantitativne modele, studije slučaja) i proceduru validacije podataka. Na osnovu svega ovoga, treba da preporuči najbolju alternativu i njenu implementaciju. Najzad, mora i da predoči egzaktne parametre za praćenje i evaluaciju postizanja ciljeva i ispunjenja kriterijuma u prvih pet, deset, pa i više godina od osnivanja (npr. KPI).

Dokument koji je dostavljen ne navodi ni naručioca, ni zadatak, ni autore, niti se igde dotiče sukoba interesa. Ciljeve ne crpe iz zakona (sem ponegde površno i marginalno: bavi se, na primer, brojem upisanih studenata, o čemu kasnije), ne razmatra nijednu alternativnu opciju osim osnivanja novog fakulteta, nije sprovedena anketa među nastavnicima, među studentima, u lokalnoj zajednici, ne bavi se rizicima, ne predlaže modele evaluacije rezultata, i ne navodi, a i nema, nikakvu egzaktnu metodologiju (nema projekcije broja studenata za nove programe, nema analize potreba tržišta rada, nema analize kapaciteta apsorpcije diplomaca, nema dugoročne projekcije troškova). Nema (osim površnog pominjanja programa Erasmus+) strategije internacionalizacije i međunarodne saradnje (kako uopšte internacionalno profilisati identitetsko-izolacionistički fakultet). Nema nikakve analize posledica za Filozofski fakultet. Dokument sadrži neka finansijska razmatranja, ali površna, kontradiktorna i bez stručnog analitičkog utemeljenja (i o tome kasnije).

Ako nema studije izvodljivosti, čega u ovom dokumentu ima? Ima patosa. Tekst koji treba da predstavlja objektivnu еkspertizu zasnovanu na brojevima i činjenicama obiluje emotivnim izrazima tipa borba za jezik, kulturu, identitet, ili nacionalna obaveza, ili pak identitetski, kulturni i simbolički bedem.

Ima kafanskog šovinizma, onog protkanog teorijom zavere, oslobođenog svake odgovornosti, koji unižava svoj narod čak i više nego druge. Reči sa korenom srb (Srbija, srpski, Srbi) su na 170 strana teksta upotrebljene više od 1200 puta. Ceo dokument, umesto kao studija izvodljivosti, čita se kao tirada primitivnog, kič nacionalizma koji traži fakultet. Veliki deo teksta presuponira čitavu kafansku sliku gde se svet urotio da uništi Srbe: naš jezik, kulturu, identitet, jezik, kulturu, identitet, jezik, kulturu identitet - zavrti se čitaocu u glavi; a mi se herojski borimo, samo što mnogi nisu spremni da olako ginu, pa im treba fakultet da im promeni stav. 

Osnovni narativ dokumenta je banalizovana verzija identitarijanizma de Benoaa i Feja, savremene verzije fašizma koja rasu zamenjuje identitetom, protkan mentalnim sklopom Ilije Čvorovića. U logički i tekstualno nekoherentnoj, jezički sputanoj perspektivi. Ređaju se rečenice koje nemaju smisla, koje su nepovezane, kontradiktorne. Kao ilustracija, negde se kaže da je jugoistok Srbije, kao deo državne teritorije koji se nalazi u neposrednoj blizini Kosova i Metohije i granica sa nestabilnim područjima regiona, izložen posebnoj vrsti hibridnih pretnji koje se ne manifestuju samo u vidu klasične bezbednosne ugroženosti [meni lično je novost da jug Srbije samo što nije vojno napadnut, prim. aut.], već i kroz ekonomsku deprivaciju, demografsko pražnjenje, kulturnu marginalizaciju i uticaj stranih propagandnih i političkih struktura. Nušiću, bleda senko! Nušiću, litoto i eufemizmu! Dakle, hibridna pretnja se ogleda u siromašvu, odlivu stanovništva, u kulturnoj marginalizaciji. Ko nam to preti, ko siromaši jug Srbije, a da nije vlast? Zašto ljudi odlaze, da li Albanci teraju ljude iz Pirota, Leskovca, Niša, ili ih teraju korupcija i nasilje vlasti? Ko nas kulturno marginalizuje? Strane sile? Znači, ne obraćaju pažnju na jug Srbije? Jel to dobro ili loše? Ili nas zapravo marginalizuje državna vlast? Izlazi da hibridna pretnja na jugu uglavnom dolazi od, ili u najmanju ruku preko srpskih vlasti.

Sekcija o uvođenju teološkog odeljenja počinje rečenicom: Koncept Fakulteta srpskih studija ne može se zamisliti bez studijskog programa Pravoslavna teologija i katihetika, čiji nastavni sadržaj mora biti uspostavljen preko reafimacije autentičnog pravoslavnog bogoslovlja koje se, između ostalog, zasniva na stubovima nacionalne teologije, koje čine Sveti Sava, Sveti vladika Nikolaj i Sveti otac Justin Popović. Odakle početi? Iako sam citirao sa drugim ciljem, ne mogu da ne krenem od veštine izražavanja. Kad kaže da se koncept ne može zamisliti, nepotpisani autor hoće da kaže da se ne može zamisliti sam fakultet. Kad kaže da sadržaj programa mora biti uspostavljen preko reafirmacije autentičnog pravoslavnog bogoslovlja, želi da kaže da sadržaj programa treba da reafirmiše autentično pravoslavno bogoslovlje. Pritom rogobatnu rečenicu treba podeliti na tri kraće. I još kad bi moglo bez etnofiletizma oličenog u pojmu nacionalne teologije.

Veći problem od nespretnog izražavanja je međutim da odeljenje fakulteta treba da se verom bavi ne iz ugla nauke, već same vere. Ovakva teologija nema ništa zajedničko sa naukom i ne pripada univerzitetu, pogotovu ne državnom. Na mom univerzitetu, Univerzitetu u Gracu, postoji Fakultet za katoličku teologiju. Na njemu se realizuju istraživački projekti u oblasti veštačke inteligencije i pametne regulacije, u oblasti starenja, demencije i tehnoloških pomagala, oblasti odnosa sopstva i sveta u antičkim i modernim socio-religijskim praksama, i mnogim drugim interdisciplinarnim naučnim domenima slobodnim od religijske dogme. I sama navodna studija izvodljivosti prepoznaje da su pravoslavne bogoslovske studije veoma razvijene i na nekim univerzitetima zapadnovropskih zemalja (što se slabo uklapa u tezu o ugrožnosti srpskog identiteta i kulture), ali to ne navodi kao razlog da i predložene studije na novom fakultetu budu otvorene za druge religijske zajednice i za naučne metode - već naprotiv, da nastavni sadržaj studijskog programa Pravoslavna teologija i katihetika mora biti uspostavljen preko reafimacije autentičnog pravoslavnog bogoslovlja.

Tekst i izvan dela o teologiji obiluje blatantnom antinaučnošću. Sam koncept fakulteta srpskih studija je antinaučan, jer nauka ne podleže nacionalnim zabranima. Nauka otkriva ono opšte, ono nužno, duboke zakonitosti u univerzumu i čoveku. Ako se bavi jednom kulturom ili nacijom, bavi se da bi opovrgla ili potvrdila teorije koje važe za sve. Izolovanje bavljenja jednom zajednicom na poseban fakultet jednako je lišavanju tog bavljenja naučnog konteksta. Ali to ne čudi jer svrha novog fakulteta i nije u naučnom istraživanju i obrazovanju, već u paranoičnoj ideji o hibridnim pretnjama i drugom ugrožavanju jezika, kulture, identiteta, jezika, kulture, identiteta, identiteta... Za zagovornike ideje o fakultetu i autore dokumenta, nauka služi da opiše, ne da objasni, a ideologija u nauci nije smetnja - bar ne dok je njihova ideologija. Na tom osnovu oni govore o identitetskim naukama, kao o nekakvim naukama čija je svrha da opišu (a zapravo konstruišu) identitet kao veći, uzvišeniji, bolji, lepši od drugih. A fakultet služi da vaspitava, da ideološki unifikuje na način saobražen zahtevima službi bezbednosti.

Kao što sam pomenuo, prva asocijacija pri čitanju dokumenta mi je bio Ilija Čvorović. Umišljene pretnje, umišljeni neprijatelji, samoinicijativna borba za režim, na štetu i samog režima, pa ako me se na sete na Dan bezbednosti. Ali tekst makar jednako odiše ambijentom uma petogodišnjeg deteta. Velike zavere su skovane protiv srpstva, ali srpstvo će napraviti fakultet identitetskih nauka, koji će biti naoružan svim oružjima identiteta: jezikom, književnošću, istorijom, Rusijom, nacionalnom (?!) arheologijom, nacionalnom (?!?!?!) teologijom, nacionalnom (!) bezbednošću. I onda ćemo posle herojske borbe i velikih žrtava nečije dece mi pobediti, i osnivači fakulteta će biti heroji, spasioci nacije. Pod uslovom da nas Deda Mraz čuje.

Treća asocijacija, pored petogodišnjaka i Ilije Čvorovića, koja me je pratila prilikom čitanja dokumenta je Petak Dača u Sezamu i čuveno "Sve je moje, samo moje!" Samo srpski identitet, svaki pomen manjina, svaki pomen drugih je ugrožavanje. Samo pravoslavna teologija, i to srpska nacionalna, svaka druga teologija je nedozvoljena, kamoli religija, kamoli tek nereligijska perspektiva. Ali i napori da se svojim disciplinama prigrabe uloge koju nemaju. Tako na više mesta nalazimo pasaže tipa: nacionalna bezbednost se, u takvom kontekstu, ne može posmatrati samo kao zaštita teritorije ili institucija, već kao aktivna odbrana onoga što narod duhovno oblikuje, što mu daje samosvest, istorijsko pamćenje i otpornost, ili drugde: fakultet bi otvorio prostor za razvoj novog tipa interdisciplinarnog mišljenja, u kome se nacionalna bezbednost ne svodi samo na odbranu granica i institucija, već se sagledava i kao proces očuvanja duhovnih, kulturnih i istorijskih temelja na kojima počiva srpska državnost. Neko ko bi da osniva studije bezbednosti ne zna šta bezbednost podrazumeva. Daleko od toga da se nacionalna bezbednost svodi na teritorije i institucije - ona uključuje i zaštitu suverenosti, zaštitu građana, privrede, i to od vojnih, terorističkih, kibernetskih i ekonomskih pretnji. Želja, međutim, srbističko-teološko-istorijskog Ilije Čvorovića cum Patka Dače glavom i bradom da oblast svoje profesure pridruži nacionalnoj bezbednosti je dirljiva, ali jalova koliko i besmislena. Jer brojanje krvnih zrnaca Marina Držića ili Ive Andrića, ili razmišljanja Justina Popovića jednostavno nemaju nikakav značaj, ne postoje na planu bezbednosti. Mokri snovi su intimna stvar.

U dokumentu nalazimo i paušalne tvrdnje o zapostavljenosti na Filozofskom fakultetu departmana koji mu se otimaju. Jedini pokušaj potkrepljenja koji sam našao u celom tekstu je sledeći: Od osnivanja Departmana za istoriju 1998. godine pa sve do danas, ova jedinica nije imala nijednog svog predstavnika u upravi Filozofskog fakulteta, niti prodekana, niti dekana. Taj podatak sam po sebi svedoči o dubokoj institucionalnoj marginalizaciji i dugotrajnoj nemogućnosti Departmana da utiče na kreiranje akademske i kadrovske politike fakulteta. Pa dajte čoveku da bude prodekan, vidite šta ste napravili! Iako, u skladu sa srpskom političkom kulturom, prodekani nemaju uticaja na politiku fakulteta, jer dekani sve drže pod kontrolom, ali ako patiš od kompleksa ili nezajažljive ambicije, godi da misliš o sebi kao prodekanu. Ostaje nejasno, ako se marginalizacija ogleda u nebiranju u upravu fakuteta, kako je srbistika bila marginalizovana ako je ona imala i dekana, i prodekane (osim ako je lični doživljaj marginalizacije projektovan na ceo departman)? 

U šestom poglavlju se tvrdi da predloženu koncepciju (dakle, koncepciju fakulteta orijentisanog isključivo proučavanju jednog etnnoreligijskog identiteta, uz uključenje studija bezbednosti i teologije) ima veliki broj fakulteta u drugim državama. Navedeno je šest najboljih ilustracija. Od svih šest navedenih, samo jedan fakultet ima usmerenje na jedan etnički identitet, i to je ozloglašeni Fakultet hrvatskih studija u Zagrebu. Ali on nema studije teologije, bezbednosti ili ruskog jezika. Svi ostali nabrojani fakulteti po konceptu su gotovo identični postojećem Filozofskom fakultetu (studije većeg broja filologija - uključujući i manjinske, discipline poput sociologije, filozofije, psihologije, pedagogije, bez etničkih ili religijskih ograničenja).

Sadržaj karaktriše i mnoštvo kontradikcija i patetično samoljubivo praznoslovlje. Recimo, tvrdi se da će osnivanje fakulteta biti finansijski neutralno, jer će njegovi troškovi biti pokriveni preraspodelom sredstava Filozofskog fakulteta (već ovo je neistinito, jer oba fakulteta moraju da imaju sekretara, administraciju mreže, higijenske radnike, jer nova zgrada dolazi sa svojim troškovima...). Tek nešto kasnije, predviđaju se milionski iznosi za adaptaciju i za novi objekat (jer dekanat bez nekog tenderčića i nije neki dekanat). 

U osvrtu na broj studenata se kaže: Kretanje broja upisanih studenata u periodu od 2023/2024. do 2025/2026. godine pokazuje zanimljiv i, u izvesnoj meri, zabrinjavajući trend: nakon blagog rasta, koji je kulminirao u akademskoj 2024/2025. godini, dolazi do naglog pada u narednoj, što nameće potrebu za dubljom interpretacijom ovog fenomena. ... Pad broja upisanih studenata mora se, dakle, razumeti kao signal upozorenja — ali i kao poziv na odgovor. Osnivanje Fakulteta srpskih studija predstavlja upravo takav odgovor: strateški, dugoročan i usmeren na jačanje onih vrednosti koje nas kao društvo i kulturu čine trajnim. Pođimo od kvantitativne analize. Kretanje broja upisanih studenata o kome pasaž govori je prikazano na grafikonu.

Reći da je blagi rast kulminirao prošle godine ima smisla samo ako je rast potrajao bar tri godine, i bio najveći u prošloj. Naprotiv, samo jedne godine od dvanaest upisan je veći broj studenata nego prethodne. Zapravo, tendencija pada sa slučajnim šumom koju vidimo je takve snage da je gotovo nemoguće sa svakih nekoliko godina ne bude zabeležen upis veći od prošlogodišnjeg. Ne radi se tu ni o kakvom rastu, pogotovu ne o nekakvoj kulminaciji, već o varijabilnom padu. Pitanje je radi li se o sramotnoj statističkoj nestručnosti za jednu studiju izvodljivosti, ili o nameri obmanjivanja.

Nakon briljantne intrpretacije statistike dolazi još briljantnija ocena da će osnivanje Fakulteta srpskih studija promeniti ovaj trend. Pogotovu imajući u vidu da je mnogo pre pojavljivanja ovog dokumenta objavljeno da su se studenti programa koji se otimaju jednoglasno izjasnili protiv prelaska na novi fakultet. Zadatak studije je da ponudi jasnu empirijsku i analitičku podršku svakoj proceni i preporuci koju da. Reći da će jedna stvar uzrokovati neku drugu, osim u magijskim ritualima, ne smatra se dovoljnim da se to i desi. A u ovom, kao i mnogim drugim slučajevima u dokumentu - to je jedino što se čini.

Drugde se, opet, kaže: ne može se zanemariti aktivna uloga nastavnika Departmana za istoriju, koji su, uprkos sve učestalijim i agresivnijim napadima na državu, kulturno nasleđe i nacionalni identitet, odlučno stali u odbranu značaja istorijske nauke. Evo opet se smejem. Dakle, neko (ko ni jedan jedini put nije imenovan, na preko 170 strana ugroženosti) sve češće i agresivnije napada državu, kuturno nasleđe i nacionalni identitet, a nastavnici istorije brane značaj istorijske nauke. A baba se češlja? Od čega brane značaj istorijske nauke kad taj značaj nije ono što je napadnuto? Zašto ne brane državu, i sve to što nepoznat neko napada? I najzad, Deda-Mraz će to znati da ceni, ali kakve sve to veze ima sa studijom izvodljivosti? 

Ne manje besmisleno je, pa i perfidno, i uporno nazivanje u dokumentu studija ruskog jezika i književnosti slavistkom. Da bi se nazivale slavistikom, studije moraju da uključe bar tri slovenske filologije, i to ne iz iste grupe. Svi raspoloživi dokumenti o novom fakultetu govore samo o ruskom. Terminom slavistika, očito se samo prećutkuje paradoks uključenja ruskih studija na Fakultet srpskih studija.

Najzad, tekst ponuđen kao studija indirektno referiše na studentski protest (na primer putem pojmova anarhizma i globalizacija u kontekstu studenata, ili naglašavanjem potrebe za dubljim tumačenjem pada broja upisanih studenata u poslednjem ciklusu - iako je pad statistički uravnotežen svih posmatranih 12 godina) i preporučuje se između redova kao sredstvo da se takvi procesi onemoguće. Iako je ova dimenzija nenapadno protkana kroz tekst, jasno je da zagovornici osnivanja u njoj nalaze šansu da vlast njihov predlog sprovede do kraja. Na štetu države, lokalne zajednice, na štetu i protiv volje Univerziteta, Filozofskog fakulteta, na štetu i protiv volje studenata, na štetu i protiv volje višestruke većine nastavnika koji treba da rade na tom fakultetu. 

Da sve bude grotesknije, veliki deo sadržaja, onaj koji najmanje pripada studiji izvodljivosti, bez navođenja je preuzet iz drugih dokumenata, poput internet strana Filozofskog fakuteta - upravo onoga koji razaraju. Čitavi dugi pasaži teksta (na primer istorijati postojećih departmana). 

Sve u svemu

Dokument koji sam pažljivo pročitao to čitanje nije zasluživao. Već time što nije potpisan. Ljudi koji urade častan i kvalitetan posao, s ponosom će se potpisati ispod njega. Koji razlozi ih mogu sprečiti?  Strah od vlasti? Pa dokument se upravo preporučuje vlasti kao saveznik protiv studenata. Svest o nestručnosti? Svest o šteti koju nanosi zajednici i konkretnim ljudima? Konflikt interesa, na primer ako dokument piše neko ko je jedan od malobrojnih zagovornika predloga, i neko ko radi na instituciji koje se on tiče? Da, mislim da je verovatno da su dokument pisali upravo nastavnici Filozofskog fakulteta koji zagovaju osnivanje novog fakulteta. Prepoznaju se njihove jezičke specifičnosti, izbijaju njihove lične frustracije, ambicije i opsesije, njihov nedostatak razumevanja relevantnih pojmova. A i ko bi inače bio spreman da napiše 170 strana promašenog teksta?

Analiza koju ste pročitali je osvetlila samo mali deo svega onoga što je loše i pogrešno u analiziranom dokumentu. Ali trebalo je ostati u granicama pristojnog obima, a najzad, trebalo je misliti i na sopstveno zdravlje i raspoloženje. Intenzivno živeti sa svešću da neko ko niti razume šta su parametri i kriterijumi za osnivanje fakulteta, niti je u stanju ni jezički, ni formalno, ni sadržajno, da napiše jednostavan adminstrativni dokument, od vlasti dobija priliku da razori jedan i osnuje i vodi drugi fakultet. Ukoliko mu to dozvolimo.

Era i vladika

 Došli Era i hulja kod patrijarha, pa hulja pita:

- Rođače, mnogo mi pada popularnost, hoće li se velikodostojnici malo angažovati u društvu da očuvamo politički sistem?

Patrijarh pusti neku rok muziku, i odgovori mu gromko, sijajući od vere i ljubavi Božije:

- Angažovaće se, jer crkva je duša naroda, i svi oni kojima je stalo do Srbije, kojima je do reda i poretka, kojima je do mira u zemlji koju su ratovi tokom proteklog vijeka nepovratno unazadili, sa zebnjom prate sve ono što se u Srbiji danas događa. Crkva svoje nade i svoja odlikovanja polaže na mudro državno vođstvo i dobar sistem.

I hulja mu iz budžetske rezerve uplati 10M evra i namigne tužilici da ostane mrtva na pedofiliju, silovanja, mutne poslove vladika.

Onda Era pita:

- Vaša Svetosti, ubijaju nas, tuku, kradu, lažu, hoće li se velikodostojnici malo angažovati u društvu?

Patrijarh otvori Sveto pismo, čita, čita, pa će slabim, isposničkim glasom:

- Crkva, drago dete, svoje nade ne polaže ni u jedan politički sistem. Svoje nade, Crkva polaže u Boga, a svoje snage, a to su uvek snage Duha Svetog, Crkva ne može da ulaže u bilo šta drugo osim u sredstva koja su njoj poverena i jedino njoj - u svete i osveštavajuće tajne Hristove,koje mir i pravednost donose najpre u čovekovo srce.

- E nećeš, odgovori mu Era. Kad ih nisi hulji donosio u srce, nećeš ni meni!

Social justice via legal injustice (staring Novak Djokovic as a regular rightless immigrant)

It is an essential property of law as an anthropological phenomenon to strive for universal equality. Even in the times of slavery or feudalism, legal thinkers recognized absolute equality as the ultimate ideal. Article 7 of the Universal Declaration of Human Rights states: "All are equal before the law and are entitled without any discrimination to equal protection of the law". 

Ideological zealotry often clashes with these principles, and is therefore a handy tool for politicians to bring the public to agree with legalized inequality. The saga of Novak Djokovic's attempt to enter Australia without receiving vaccination is a prime example of a serious breach of legal egality that was gladly embraced by both national and international public due to the fact that the affected person is perceived as clashing with a dominant and passionately pursued ideology.

“If that evidence is insufficient, then he won’t be treated any different to anyone else and will be on the next plane home – there should be no special rules for Novak Djokovic,” said Australian prime minister Morrison referring to the documentation accompanying Djokovic's visa after his arrival in Australia to play in the Australian Open. At the time of first visa cancellation, the position of the government, including the prime minister and the minister of immigration Hawke, was that Djokovic did not fulfill the legal conditions to legally enter Australia.

"What more could this man have done?" asked judge Anthony Kelly, ruling that Djokovic had provided the authorities with all the required documents to legally stay in the country, including a valid medical exemption, and that same rules for all means in this case that Djokovic is free to stay and play.

“Given Mr Djokovic’s high-profile status and position as a role model in the sporting and broader community, his ongoing presence in Australia may foster similar disregard for the precautionary requirements following receipt of a positive COVID-19 test in Australia,” writes only few days later Australian minister of immigration Hawke in the justification of his decision to revoke Djokovic's visa again. 

The government has thereby reverted from procedural grounds for revoking the visa to their real motivation: the reaction of the public. The contribution of pure rhetoric is in referring to the disregard for the anti-COVID-19 measures while forgetting to mention the approaching election. The actual inducement behind the decision is not that a minority would feel encouraged to oppose the measures, but that the vast majority sharing the solidary ideology of voluntarily depriving oneself of certain rights in order to prevent the spread of the virus and save the lives of the vulnerable would feel bad about someone (perceived to be) in conflict with this ideology legally entering the country.

Ruling the decision legal by three Federal Court judges in conjunction with the fact that the minister's justification could be used on very few people other than Djokovic directly implies that not all are equal before the law. There are special rules for role models after all, and for Djokovic as the role model in question. Their rights are not guaranteed and depend on the public opinion.

While I personally feel that Djokovic's failure to get vaccinated and the likely reasons having to do with his spritual new-age wishi-washy philosophy, his stubborn commitment to stupidity as I see it, deserved him the situation that he found himself in - my personal feelings about someone should not be the ground for the law to suspend zthis person's rights. I also think that Djokovic's going through the maltreatment by Australian authorities is a funny anecdote in comparison with the maltreatment of hundreds of anonymous migrants kept in their 'hotels'. That a vast majority of Australian citizens share my feelings at least on the former issue only aggravates the situation because it is a core purpose of law to protect the equal rights of every individual exactly against the pressure of various majorities and their sentiments.

Djokovic's personality is not a celebration of equality. He is a person of numerous privileges, a person who manifests great solidarity through his donations, while at the same time refusing to manifest it by getting vaccinated or by properly respecting other anti-pandemic measures. As all his privileges directly or indirectly stem from his popularity, I also personally feel that they fairly come with a higher sensitivity of the public for his opinions and acts. However, the public has its own mechanisms of penalizing those who fail to live up to their popularity, or to match it with an adequate social responsibility. The law has nothing to do with it: no restriction of one's rights based either on their perception by the public or on their own views of social equality is stipulated by the law, in Australia or in any other vaguely democratic country. 

In a common-law legal system such as that in Australia, the ruling in Djokovic's case is a precedent with broad and deep consequences. The right to freedom of expression: the freedom to formulate one's opinions without fear of retaliation, censorship, or legal sanction, is a cornerstone of democracy and has been recognised as an essential human right in the United Nations' Universal Declaration of Human Rights and International Human Rights Law. Australia's precedent jeopardizes much more than just the freedom of expression. It targets the freedom of merely having opinions and ideas. And yet worse: based on your social status or its perception, it suffices that the government believes that the public attributes to you opinions that are in conflict with what the government sees as public interest, or that you raise certain sentiments in it, for your rights to be suspended. Even if you do not entertain such opinions and have not deliberately done anything to cause such beliefs (as explicitly formulated in the minister's justification submitted to the court).

Djokovic is privileged in many ways. This enables the government to present his legal discrimination as equality. As it is usual that the rich and powerful are also priviledged by the government, and often by the legal authorities too, in the eyes of the public, depriving Djokovic of his legal equality compensates for his social privilege, as well as for the suffering of the numerous hostages of Australian migration policies. Exactly this is the fatal aspect of many otherwise noble revolutions: social inequality and injustice are not solved by legal inequality - they can only be solved by social equality.

Na granici katarze

Nemački politički aktivista i flozof iz doba Drugog svetskog rata Dietrich Bonhoeffer u gluposti prepoznaje moralnu kategoriju. Glupa osoba bira da najpre u nekim domenima, a kasnije sve šire, suspenduje svoju inače prosečnu ili natprosečnu inteligenciju, da ignoriše logiku ili previdi kontradikcije i nekonzistentnosti nekog stava, ukoliko joj je korisno da taj stav zastupa ili toleriše. Prosečni građanin u nacističkoj Nemačkoj osvešćeno ili neosvešćeno bira da ne vidi zlo, da ne veruje u logore ili da smatra da su Jevreji, komunisti, homoseksualci i ljudi sa atipičnim telesnim ili duhovnim razvojem pretnja zajednici koju treba ukloniti. Kada se sa njim o tome razgovara, kada mu se predoče činjenice, argumenti, on odbija da ih logički obradi, da ih uvrsti u svoju sliku sveta, da uvidi njihove implikacije, već ponavlja mantre koje je oportuno prigrlio i koje nadređuje logičkom preispitivanju. Taj izbor mu omogućuje ne samo da preživi, nego i da stekne poneku privilegiju na račun progonjenih. U naše vreme, ova vrsta gluposti je potrebna da se baci kesa ili ostavi plastična flaša na ulici ili u šumi (gde nas glupost štedi truda), ali i da se grabljenjem za funkciju ili tek glasanjem priključi Vučićevom piru gramzivosti (gde nam glupost daje privilegije).

Postoji i suprotna pojava. Ljudi koji u kriznim okolnostima ne ograniče svoj intelekt i svoj moral, prihvatajući cenu: deprivilegovanost do egzistencijalne ugroženosti. I ovi ljudi suspenduju jedan aspekt svoje kognicije: onaj čije je umereno ispoljavanje prepoznato kao težnja održanju i želja za napretkom, a kada preraste druge duhovne parametre - kao sebičnost i pohlepa. Kao i Bonhoefferova moralna glupost, i ova pojava ide od pune osvešćenosti i transparentnog izbora do čistog instinkta duboko ispod površine svesti. Jedan broj ljudi odluči da se drži etičkih principa i prihvati cenu, drugima se prosto ne da da učestvuju u nečemu u čemu intuitivno osećaju nemoralnost. Ovakvi ljudi podnesu materijalnu i emotivnu žrtvu svom izboru, ali ostanu u miru sa sobom i svojim životom i zadrže sposobnost da dobro prepoznaju i analiziraju životne situacije i donose izbore dobro razumejući njihove posledice. U vreme Bonhoeffera, rezervisanost prema nacionalsocijalizmu, odnosno prema svem zlu koje je od njega dolazilo, zahtevala je ovu vrstu kognitivne inhibicije. U naše vreme, slično važi za apstiniranje od naprednjačkog pljačkaškog pohoda.

Novak Đoković je nesumnjivo osoba visoke inteligencije. Njegovo promišljanje teniske igre, njene mehanike, motorike, fiziologije i anatomije organizma, taktike, mentalne samokontrole, zahteva izuzetne intelektualne kapacitete i poznavanje finih mehanizama ljudske psihe. U tom upoznavanju svoje duše, Đoković uviđa, osvešćeno ili ne, da motivaciju i emotivnu stabilnost kakve su mu potrebne za rezultate kojima teži lakše ostvaruje uz proksi vere u transcedentno i poneku varku prema samom sebi. Radi te lakoće, radi prečice do psihičke spremnosti, on prinosi faustovsku žrtvu gluposti i pravi prostor za praznoverje. Ono banalno, providno, samozadovoljno, sa grudvanjem ljubavlju, grljenjem drveća, piramidama Visokog i Rtnja.

Jednom sklopljen, ovaj ugovor s glupošću otvara prostor za razne aspekte egoizma i za mirenje nepomirljivog. Onda grljenje drveća nije u sukobu sa sečom šuma i betoniranjem reka, deljenje ljubavi nije u sukobu sa antivakserstvom, podrška ekološkom protestu sa slikanjem u društvu funkcionera, borba za prohodne granice sa podrškom Nigela Faragea. Pre ili kasnije, taj prostor počne da zahvata i najpragmatičnije odluke, i da šteti upravo ličnim interesima kojima je trebalo da služi.

Teško je poverovati da advokatski tim Novaka Đokovića nije znao tačne uslove za ulazak u zemlju i nije proučio svaku mogućnost da njihov klijent legalno pređe granicu. Pogotovu je teško zamisliti da su se oslanjali na informacije sa neažuriranog sajta - sve i da nekako zamislimo da se ta greška potkrala Teniskom savezu Australije uprkos dopisu ministarstva. Jednako je teško zamisliti da se i organizacija turnira i Đokovićev tim nisu poslužili svim raspoloživim sredstvima da Đokoviću omoguće učešće - i iz sportskih, i iz finansijskih razloga. Iz kakofonije informacija oko čitavog slučaja, meni se kao najverovatniji izdvaja scenario gde su oni to i uspeli. Pozivajući se na navodno neažuriran podatak na nekom od zvaničnih sajtova a zanemarujući dopis federalnih vlasti, Teniski savez Australije je teniserima poslao instrukcije da infekcija preležana u poslednjih šest meseci može biti osnov za izuzeće od uslova vakcinacije, i izdejstvovao da vlasti države Viktorije teniserima koji ispunjavaju ovaj uslov progledaju kroz prste i izdaju vizu. Nepoznata u jednačini su ostale federalne vlasti, ali probni baloni drugih učesnika sa istom situacijom pokazali su da su ili spremne da zažmure, ili svejedno nedovoljno budne. Najbolje šanse da federalne vlasti pređu preko njegovog ulaska u zemlju imao bi da je sleteo u tišini, smestio se i počeo sa treninzima. Kada se mediji zainteresuju, objaviti transparentno osnov za izuzimanje od vakcinacije, pohvaliti funkcionisanje sistema i podržati antiepidemijske mere. Uzdržati se od daljih izjava o vakcinama.

Ali to je pod uslovom da Đokovićevim odlukama upravlja razum. A da upravlja razum, Đoković bi dosad bio tri ili četiri puta vakcinisan, i ne bi ni imao potrebe da traži rupe u zakonu, provodi božićne praznike u izbeglličkom 'hotelu', da ruši svoju reputaciju i trpi finansijske gubitke koje to nosi, da propušta grend slem na kom su mu šanse najbolje i ugrožava karijeru, pa ni da nas kada na sudu bude objavljen osnov za izuzeće stavi pred pitanje da li je zaražen bio u kontaktu sa desetinama ljudi bez maski - ili je potvrdu o pozitivnom testu (neko za njega) lažirao.

Đoković je napravio drugačiji izbor. Pobednički je objavio da putuje ne obelodanivši ni da li je vakcinisan ni po kom osnovu je dobio papire. Reklo bi se da se odlučio da odmeri snage sa federalnim vlastima - da im isporuči svoju veličinu i stavi ih pred izbor da ga puste i popiju bes domaće javnosti (koji bi mogao biti podgrevan Đokovićevim izjavama za medije do kraja turnira, i kulminirati ako osvoji pehar), ili da ga ne puste posezajući za diskrecionim pravo da spreče prelazak granice osobi koja ispunjava sve uslove ulaska o kojima je obaveštena i na osnovu kojih su druge osobe već prelazile granicu, i prime udarac u međunarodnoj javnosti. Antivakserski ponos je stavio iznad ličnih i sportskih interesa, iznad interesa svoje organizacije  za zaštitu igrača, iznad interesa tenisa, i upustio se u noćnu moru. 

Glupost je uvek loš izbor, i uvek se skupo plaća. I možda je nekakav nemački ćifta koji je do kraja rata sačuvao porodicu i dom izbegao da to uvidi, poredeći svoju sudbinu ne sa onim što bi ona bila da on i njemu slični nisu prigrlili glupost, već sa sudbinom njegovih drugih sunarodnika: ubijenih u logorima, poginulih u ratu, unesrećenih gubitkom najbližih. Ali u Đokovićevom slučaju cena prosto vrišti. 

U pitanju je čovek izuzetne inteligencije i revnosti. Želim mu da na kraju svega skupi snage da pogleda unazad i izvuče pouku: odrekne se gluposti, osloni se na razum, i popne još jedan stepenik više u sportskom savršenstvu koje je razvio, otvarajući prostor da isti nivo dosegne i u drugim aspektima (javnog) života. Inače ćemo ga se sećati sa sažaljenjem, kao jednog od najboljih sportista ikada, koji je bio žrtva sopstvene bonhoefferovske gluposti. 

Najgori zanat

Među Srbima i šire na Balkanu veliku štetu pravi pubertetlijska reakcija na zapadnu patronizaciju. Zapad nama objašnjava kako treba da se ponašamo kao zrela zajednica, pritom ne praveći razliku između stvarnih osobina zrelog ponašanja i specifičnih karakteristika svoje kulture. Umesto razvijanja sopstvene kulture, svojih funkcionalnih institucija, svoje države, zapad nam nameće svoj model. 

Mi na to reagujemo konstruišući imaginarni identitet Balkana kao potpunu suprotnost svemu što se od nas traži, i takav identitet radikalnim normativizmom namećemo čitavoj zajednici. Onaj ko se ne povinuje postaje izdajnik, snob, wannabe zapadnjak, drugosrbijanac. Zdravu reakciju odbijanja da nas drugi formira mi tako realizujemo detinjastim srljanjem u potpunu kontru, čime nas i dalje drugi formira - samo u negativu. 

Oni su hladni, udaljeni i vezuje ih solidarnost, mi smo topli i bliski i vezuje nas lični odnos (osim kad nas košta vremena, truda ili novca).

Oni su isfolirano pristojni, a mi smo iskreno nemoralni.

Oni su mučnina uređenosti, mi smo razigranost čistog haosa.

Oni su isplanirani i promišljeni, misle dugoročno, mi smo čista spontanost, mislimo samo šta nam je sada lepše i lakše.

Kod njih cveta hiljadu cvetova, kod nas se zna šta je ispravno i kako treba.

Oni su brižni muškarci, mi smo muške svinje. One su samostalne ravnopravne žene, mi smo žene-majke-carice-nogoperačice.

Oni jure pravdu, jednakost, inkluziju, nama su manjine i slabi statistička greška.

Oni imaju demokratiju prikriveno ranjivu na kapital, mi imamo otvorenu oligarhiju.

Oni preuzimaju odgovornost za sebe, mi je prepuštamo državi.

Oni preuzimaju široku odgovornost prema društvenom i prirodnom okruženju, mi samo tada kad i tamo gde je prinuda. 

Oni samo misle o interesu, mi najviše uživamo kad boli.

Mi tako više ne tražimo najbolju verziju sebe nego najgoru verziju drugog. Više se ne razvijamo da bolje odgovorimo na okolnosti, sada ciljano regradiramo. I dok bi prihvatanje nametnutog identiteta bilo nesumnjivo loše rešenje, jurenje njegove suprotnosti je daleko gore i štetnije. Jer dosledna suprotnost jedne kulture dolazi nadomak divljaštva.

Nacija i nacionalizam, solidarnost i pohlepa

U tekstu za Prometej, Franjo Šarčević podseća na stare istine o nacijama i nacionalizmu: da se radi o konstruktu iz novije istorije, i da dok se sirotinja tuče oko identiteta – privilegovana manjina trlja ruke. Sa svim ovim je korisno i važno suočavati tu sirotinju, koliko se još do njihove pažnje može stići, dok hipnotisano gledaju u spin medijske spirale. Ali valja biti pošten i sagledati da niti je to što je nacija apstraktni konstrukt ikakav argument protiv nacionalizma, niti je nacija na bilo koji način loš konstrukt. Ključno je za diskusiju o nacionalizmu prepoznati gde leži stvarni problem, jer tek onda možemo ciljano i efikasno raditi na njegovom lečenju. Neću govoriti o starom problemu priče o naciji na Balkanu, gde se teorija nacije primenjuje na etnički nacionalizam, na koji nije sasvim primenjiva. Nacija je pojam vezan za državu, principe njenog uređenja i njenu teritoriju, i okupljanje jedne grupe ljudi oko tih principa i te teritorije. Etnička zajednica ima kuturno-istorijsku bazu, seže mnogo dalje u prošlost (dakle, za nju ne važi Šarčevićeva tvrdnja da se radi o svega vek i po starom konstruktu), i makar dve moderne (?!) bakanske nacije vuku istorijske korene od više od hiljadu godina. Stoji, naravno, ono implicitno u njegovom tekstu, da su se priroda i sastav tog konstrukta za hiljadu godina drastično menjale i da osim istorijskog kontinuuma teško možemo uspostaviti identitet između današnjeg srpstva i onog iz vremena Nemanje. I recimo, postavimo pitanje, da li i taj delimični identitet, identitet zasnovan na kontinuitetu, na tome da je u svakoj bilo ljudi kojima je biti Srbin bilo deo identiteta, i čijem je ocu ili majci, babi ili dedi, identitet takođe uključivao ovu komponentu. Ili bolje rečeno – ovu etiketu.

Nacija jeste apstraktni konstrukt. Nema ništa ni u genetici, ni u porodičnoj istoriji, ni u kulturi njenih članova što ih sve spaja, i ujedno odvaja od svih drugih. Genetske i kulturne granice retko postoje i još ređe se, i tek delimično, podudare sa nacionalnim. Porodice se mešaju, sele. Ako su svi moji preci, prateći mušku liniju, unazad hiljadu godina, bili Srbi (na primer njih 30), a svi ostali Hrvati (srazmerno – njih dva na trideseti minus trideset, dakle više od milijardu), jesam li ja Srbin ili Hrvat? Po lokalnom shvatanju, ja nosim srpsko prezime, nastavljam srpsku lozu. Ali ’moja krv’ ima beznačajan udeo srpstva. Pa šta?

Nesporno je da je nacija apstraktni konstrukt. Ali to ni na koji način ne osporava bilo koje shvatanje nacije i bilo koju ulogu koju ona igra u životu pojedinca ili zajednice. Apstraktan konstrukt je i konstrukt klasa kojim Šarčević završava svoj tekst. Apstraktan je i konstrukt porodice, majke, konstrukt altruizma, ljubavi, pravde, jednakosti. Sve su to apstraktni konstrukti, koji podvrgnuti rigoroznoj logičkoj analizi pre ili kasnije počnu da se raspadaju. Ali to ne umanjuje njihovu stvarnost – njihova stvarnost leži u čovekovoj težnji da te konstrukte stvara i u posledicama koje način njihovog konstruisanja ima u njegovom životu.

Pravo pitanje je time ne da li je nacija stvarna, već da li je nacija dobar ili zao konstrukt. I tu ću ponovo razočarati protivnike nacionalizma – koliko god sa njima delio identitet protivnika nacionalizma – jer konstrukt nacionalne ili etničke zajednice smatram u osnovi dobrim konstruktom. Dobrim utoliko što je neselektivan. On je po suštini usmeren ka tome da uključi čitavo jedno društvo, jednu zajednicu, čitav skup ljudi bliže upućenih jednih na druge ekonomskim, političkim, socijalnim i kulturnim faktorima. Pojam nacionalne ili etničke zajednice je, posle konstrukta čovečanstva, najdirektniji nosilac neselektivne ljudske solidarnosti: dosledno ostvarivanje ideje nacije zahteva i solidarnost privilegovanih sa neprivilegovanima, i u krajnjoj instanci ukidanje ili minimizovanje privilegija, samim tim i klasa. Konstrukt ovakve zajednice ima tu prednost nad konstruktom čovečanstva da je nešto konkretniji, da je podržan i konstruktom kolektivnih sličnosti i razlika, pa i konstruktom kolektivne kompeticije. Ovaj tip konstrukta neophodno nastaje kada jedna zajednica razvije svoje usaglašene mehanizme za ostvarivanje onoga što smatra vrednostima (sve redom konstrukti), odnosno za unapređenje života, i susretne se sa drugom zajednicom, koja je razvila neke druge konstrukte. I kako nema ništa loše u unapređenju života i ostvarivanju konstrukata vrednosti, niti u susretu dveju ljudskih zajednica, to nema ništa loše ni u konstruktu nacionalne ili etničke zajednice.

Zašto je onda nacionalizam loš, ako je zasnovan na dobrom konstruktu – ključno je pitanje za borbu protiv nacionalizma. Nacionalizam nastaje kada se konstrukt nacije stavi u funkciju pohlepe. Kao što je dobro poznato iz diskusija o nacionalizmu, njega obično lansira i podržava privilegovani sloj. Sloj ekonomski i politički moćnih, sloj sastavljen od ljudi čija pohlepa značajno nadvladava njihovu solidarnost, i koji imaju želju da neprestano uvećavaju svoju moć. Pohlepi su granice svake zajednice premale. Ona je beskonačna, što za čoveka znači globalna (mada, neka se pripremi Mars). Ona od korisnog konstrukta nacije gradi izrazito štetni konstrukt nacionalizma, od sredstva solidarnosti – ona stvara sredstvo privilegije po najgoroj mogućoj ceni.

U zajedničkom delovanju sa čovekovom težnjom jednakosti i slobodi, pohlepa je stvorila kapitalizam. Društvo u kome idealno pozicija čoveka u društvu zavisi samo od njegove lične pohlepe (nasleđivanje plodova pohlepe svojih roditelja smatram ostatkom feudalnog sistema). Kapitalizam je stvorio nacionalizam kao ideološko oruđe pohlepe u probijanju granica i u razbijanju hijerarhije solidarnosti: kada solidarnost ne ide do svakog čoveka, i još bolje svakog bića, ona gubi svoje mesto u sistemu vrednosti. Sada je ta težnja slobodi i jednakosti izgubila funkciju u istorijskoj karijeri pohlepe, i ova je se lagano odriče, spremajući se da je i potpuno potisne.

Meta kritike kod nacionalizma mora biti pohlepa, gramzivost, sebičnost na kojoj se on zasniva, a ne apstraktnost pojma nacije, u diskursu koji jedva da ičim konkretnim i barata. Cilj akcije mora biti odvajanje pohlepe od težnje slobodi, razobličavanje pohlepe i razvijanje solidarnosti. Promocija svesti o jedinstvu sveta, čovečanstva, pa i nacije. O tome da se od privilegovanih očekuje bar dekonstrukcija, ako ne i odricanje privilegija. Da je cilj njihovo umanjenje do granica koje ne ugrožavaju funkcionisanje društva. Većina današnjih nacija raspolaže državnim uređenjima koja su u stanju da iznesu pritisak solidarnosti i omoguće ostvarivanje njegovih efekata. Ako se to ne iskoristi pre nego što pohlepa ostvari svoje težnje, izgubićemo jedan od dva izbora između konstruktivne društvene promene i krvave revolucije.

Two common sense questions

1. Assuming the best intentions - is there one successful example of the US bringing democracy to a country? Assuming minimally positive intentions, should that suggest that the procedure employed simply cannot give that result?

2. Has any of the current exporters of democracy been externally imposed this kind of democracy? Or is it a result of centuries of relatively uninterrupted development? (Yes, these countries did go through wars during the process, but mostly among each other, which implies that these wars were part of the process, not an external intervention.)